Kısa cevap: Menfi tespit davası, borçlu görünen kişinin gerçekte borçlu olmadığının tespitini sağlar (İİK m.72). Takipten önce açılırsa, alacağın %15’inden az olmayan teminat karşılığında ihtiyati tedbirle takibin durdurulması istenebilir. Takipten sonra açılırsa takip durmaz; aynı oranda teminatla yalnızca paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde tedbir alınabilir. Borç ödenmişse dava artık istirdat davasına dönüşür ve ödemeden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır.
Bu dava, kendisine haksız biçimde borç yöneltilen kişinin elindeki en güçlü araçtır. Ancak zamanlaması sonucu doğrudan belirler: takip başlamadan önce açılan davayla takip hiç başlamayabilirken, takip başladıktan sonra açılan dava haczi kendiliğinden durdurmaz.
Size yöneltilen borç gerçek değilse, takip başlamadan önce harekete geçmek için iletişime geçebilirsiniz.
Menfi Tespit Davası Neden Açılır?
İlamsız icra takibinde alacaklının elinde bir mahkeme kararı bulunmasına gerek yoktur; alacağını beyan etmesi takibi başlatmaya yeterlidir. Bu kolaylık, gerçekte var olmayan ya da sona ermiş borçlar için de takip yapılabilmesi sonucunu doğurur. Menfi tespit davası tam olarak bu tabloyu tersine çevirir: borçlu, savunma pozisyonundan çıkıp davacı konumuna geçerek borçlu olmadığının tespitini ister.
Uygulamada dava; hiç doğmamış borçlar, ödenmiş olmasına rağmen takibe konulan alacaklar, teminat amacıyla verilen ve bedelsiz kalan senetler, zamanaşımına uğramış alacaklar ve sahtecilik iddiası taşıyan senetler bakımından gündeme gelir. Davanın açılması için borçlunun icra takibine itiraz etmiş olması da şart değildir; takip hiç başlamamışken de dava açılabilir.
Zamanlamaya Göre Üç Farklı Tablo
Dava Süreci
MENFİ TESPİT DAVASINDA SÜREÇ
Tazminat: İki Yönlü Bir Risk
Menfi tespit davasında tazminat, her iki taraf bakımından da gündeme gelebilir ve bu yönüyle dava açma kararının dikkatle verilmesini gerektirir.
Borçlu lehine tazminat için davayı kazanmış olmak tek başına yeterli değildir. İİK m.72 uyarınca borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğunun anlaşılması gerekir. Bu şart gerçekleşirse borçlunun talebi üzerine uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir ve takdir edilecek zarar, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.
Alacaklı lehine tazminat ise davanın reddi hâlinde söz konusu olur; ancak bunun ön koşulu, yargılama sırasında ihtiyati tedbir kararı verilmiş olmasıdır. Tedbir nedeniyle alacağını geç alan alacaklının zararı gösterilen teminattan karşılanır ve bu zarar da alacağın yüzde yirmisinden aşağı belirlenemez. Tedbir talep edilmemiş ya da reddedilmişse bu tazminat gündeme gelmez. Dolayısıyla tedbir talebi, sağladığı korumanın yanında bir risk de üstlenmek anlamına gelir.
Teminat ve tazminat dengesinin dosyanıza göre değerlendirilmesi için destek alabilirsiniz.
Menfi Tespit mi, İtirazın İptali mi?
İki dava aynı uyuşmazlığın iki farklı yüzüdür ve hangisinin gündeme geleceği kimin harekete geçtiğine bağlıdır. İtirazın iptali davasını alacaklı, duran takibi devam ettirmek için açar. Menfi tespit davasını ise borçlu, borçlu olmadığını tespit ettirmek için açar. Borçlu takibe itiraz etmiş ve alacaklı bir yıl içinde itirazın iptali davası açmışsa, borçlunun ayrıca menfi tespit davası açmasında kural olarak hukuki yarar bulunmaz; savunmasını o dava içinde ileri sürer.
Arabuluculuk bakımından da iki dava ayrışır: ticari dava niteliğindeki itirazın iptali davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıyken, menfi tespit davaları bu kapsamda değerlendirilmemektedir. Görevli mahkeme her iki davada da alacağın niteliğine göre belirlenir: ticari uyuşmazlıklarda asliye ticaret, tüketici işlemlerinde tüketici, iş ilişkisinde iş mahkemesi, diğer hâllerde asliye hukuk mahkemesi.
Sonuç ve Değerlendirme
Menfi tespit davasında üç karar noktası öne çıkar: davanın takipten önce mi sonra mı açılacağı, ihtiyati tedbir talep edilip edilmeyeceği ve borç ödenmişse istirdat davasına ilişkin bir yıllık sürenin gözetilmesi. Takip başlamadan açılan dava en güçlü korumayı sağlar; takip başladıktan sonra açılan davada ise haciz sürerken yalnızca paranın alacaklıya ödenmesi engellenebilir. Bu nedenle kendisine haksız bir borç yöneltildiğini düşünen kişinin beklememesi yerinde olur.
İcra Hukukuyla İlgili Diğer Yazılarımız
Alacaklının duran takibi devam ettirme yolu için Kahta itirazın iptali davası avukatı yazımızı, icra takibinin genel işleyişi için Kahta icra avukatı yazımızı, kambiyo senetlerine dayalı takipler için Kahta senet davası avukatı yazımızı, çeke ilişkin uyuşmazlıklar için Kahta çek davası avukatı yazımızı inceleyebilirsiniz. İcra ve İflas Kanunu’nun güncel tam metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Menfi tespit davası nedir?
Borçlu görünen kişinin, gerçekte borçlu olmadığının mahkemece tespitini istediği davadır. Dayanağı İİK m.72’dir. Dava, icra takibi başlatılmadan önce de başlatıldıktan sonra da açılabilir.
Takipten önce açılan menfi tespit davası takibi engeller mi?
İİK m.72/2 uyarınca icra takibinden önce açılan menfi tespit davasında mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak kaydıyla gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir.
Takipten sonra açılan davada takip durur mu?
Hayır. İcra takibi başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak mahkeme, borçlunun alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde ihtiyati tedbir kararı verebilir.
Dava borçlu lehine sonuçlanırsa tazminat alınabilir mi?
İİK m.72 uyarınca borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun talebi üzerine uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir. Takdir edilecek zarar, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.
Dava reddedilirse borçlu tazminat öder mi?
Dava borçlu aleyhine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar. Hüküm kesinleştiğinde alacaklı, tedbir nedeniyle alacağını geç almaktan doğan zararını gösterilen teminattan alır. Bu zarar da alacağın yüzde yirmisinden aşağı tayin edilemez. Tazminat, tedbir kararı verilmiş olmasına bağlıdır.
İstirdat davası ile farkı nedir?
Menfi tespit davası borç ödenmeden önce açılır. Borç icra takibi sırasında ödenmişse artık menfi tespit değil, ödenen paranın geri alınması amacıyla istirdat davası açılır. İİK m.72 uyarınca bu dava, paranın ödendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır.
Menfi tespit davasında arabuluculuk zorunlu mudur?
Ticari davalarda dava şartı arabuluculuk düzenlemesi menfi tespit davalarını kapsamamaktadır. Buna karşılık itirazın iptali davası ticari nitelikteyse arabuluculuk dava şartıdır; bu ayrım iki dava arasındaki önemli farklardan biridir.
Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Mustafa Şahin, Adıyaman Barosu’na kayıtlı olarak Adıyaman ve Kahta merkezli çalışmalarında icra ve iflas hukuku alanında da faaliyet göstermektedir. Menfi tespit dosyalarında davanın açılma zamanının belirlenmesi, ihtiyati tedbir ve teminat dengesinin değerlendirilmesi ile tazminat riskinin gözetilmesi gibi sürecin seyrini etkileyen aşamalara özen gösterilmektedir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
