Kısa cevap: Şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir. Sanık ise kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir (CMK m.2). Aradaki geçişi yapan tek olay şudur: iddianamenin mahkemece kabul edilmesi. O ana kadar soruşturma evresindedir ve kişi şüphelidir; o andan itibaren kovuşturma başlar ve kişi sanık olur. Hüküm kesinleştiğinde ise sanıklık sona erer; mahkûmiyet varsa kişi hükümlü olarak anılır.
Bu ayrım sadece terminoloji meselesi değildir. Hangi sıfatta olduğunuz, dosyanın hangi mercide yürüdüğünü, hangi usul kurallarının uygulandığını ve hangi imkânların açık olduğunu belirler.
Dosyanızın hangi aşamada olduğunun tespiti için iletişime geçebilirsiniz.
Üç Sıfat, Üç Aşama
Ceza muhakemesi doğrusal bir çizgi üzerinde ilerler ve kişinin sıfatı bu çizgide bulunduğu yere göre değişir.
Soruşturma evresi, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve iddianamenin kabulüne kadar sürer. Bu evrede dosya Cumhuriyet savcılığındadır; savcılık delil toplar, ifade alır ve sonunda ya kovuşturmaya yer olmadığına karar verir ya da iddianame düzenler. Bu evrede kişi şüphelidir.
Kovuşturma evresi, iddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer. Artık dosya mahkemededir; duruşmalar yapılır, deliller tartışılır, tanıklar dinlenir. Bu evrede kişi sanıktır.
İnfaz aşaması, hükmün kesinleşmesiyle başlar. Mahkûmiyet hükmü varsa kişi hükümlü olarak anılır ve artık ceza muhakemesi değil infaz hukuku kuralları uygulanır.
Karşılaştırma
Aşamalar
CEZA MUHAKEMESİNİN AŞAMALARI
Sıfat Değişince Ne Değişir?
Savunma hakkının özü her iki aşamada da aynıdır: müdafi yardımından yararlanma hakkı ve susma hakkı hem şüpheli hem sanık bakımından geçerlidir. Değişen şey usul ve imkânlardır.
Soruşturma evresinde ağırlık ifade aşamasındadır. Dosya üzerinde inceleme yetkisi kısıtlama kararıyla sınırlanabilir; işlemler çoğunlukla yazılı yürür. Bu evrede en kritik an ifadedir ve verilen beyanlar sonraki tüm aşamayı etkiler.
Kovuşturma evresinde yargılama duruşmalı hâle gelir. Delil sunma, tanık dinletilmesini isteme, bilirkişi incelemesi talep etme, iddianameye karşı savunma yapma ve karara karşı kanun yoluna başvurma imkânları öne çıkar. Ayrıca HAGB, erteleme ve seçenek yaptırımlar gibi kurumlar bu aşamada gündeme gelir.
Pratik sonuç şudur: soruşturma evresi, sonucu kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla bitirme imkânının bulunduğu tek aşamadır. Bu nedenle “mahkemede savunurum” yaklaşımı, çoğu zaman en elverişli fırsatın kaçırılması anlamına gelir.
Bu aşamada yapılacak çalışma sonucu doğrudan etkiler.
Karşı Taraftaki Sıfatlar
Dosyanın diğer yanında da üç ayrı sıfat vardır ve bunlar da sıkça karıştırılır.
Mağdur, suçtan zarar gören kişidir; bu sıfat olayın niteliğinden doğar, bir talebe bağlı değildir. Şikâyetçi, soruşturma yapılmasını talep eden kişidir; şikâyete tabi suçlarda bu talep soruşturmanın başlaması için zorunludur. Katılan ise kovuşturma aşamasında usulüne uygun talepte bulunarak davaya katılan kişidir.
Katılan sıfatını kazanmanın pratik değeri büyüktür: katılan, dosyayı daha etkili biçimde takip edebilir, delil sunabilir ve en önemlisi karara karşı kanun yoluna başvurma yetkisine sahip olur. Yalnızca şikâyetçi kalan kişi bu imkânlardan aynı ölçüde yararlanamaz. Bu nedenle mağdur tarafında, kovuşturma başladığında katılma talebinde bulunulması önemli bir adımdır.
Sonuç ve Değerlendirme
Şüpheli ile sanık arasındaki fark, iddianamenin kabulü anında doğar ve bu fark sadece isimlendirmeyle sınırlı değildir: dosyanın bulunduğu mercii, uygulanan usul ve açık olan imkânlar değişir. En önemli pratik sonuç, soruşturma evresinin dosyanın dava açılmadan kapanabileceği tek aşama olmasıdır. Mağdur tarafında ise şikâyetçi kalmakla katılan olmak arasındaki fark, kanun yoluna başvurma yetkisi bakımından belirleyicidir.
İlgili Diğer Yazılarımız
Soruşturma evresinde ifade çağrısı için Savcılıktan ifadeye çağrıldım: bu ne anlama geliyor? yazımızı, dosya sorgulaması için Hakkımda soruşturma var mı, nasıl öğrenirim? yazımızı, kesinleşme sonrası için Ceza kesinleştikten sonra infaz süreci nasıl başlar? yazımızı, genel çerçeve için Kahta ceza avukatı yazımızı inceleyebilirsiniz. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun güncel tam metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Şüpheli kimdir?
CMK m.2 uyarınca şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir. Henüz hakkında kamu davası açılmamıştır.
Sanık kimdir?
Sanık, kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir. Şüpheli, iddianamenin kabulüne karar verilmesiyle sanık sıfatını kazanır.
Soruşturma evresi ne zaman biter?
Soruşturma, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir. İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle soruşturma sona erer.
Kovuşturma ne zaman başlar?
Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer. Bu aşamada yargılama mahkeme önünde, duruşmalı olarak yürütülür.
Sıfat değişince haklar değişir mi?
Savunma hakkının özü her iki aşamada da korunur: müdafi yardımından yararlanma ve susma hakkı devam eder. Değişen şey usuldür; kovuşturma aşamasında duruşmaya katılma, delil sunma, tanık dinletme ve kanun yoluna başvurma imkânları öne çıkar.
Hükümlü ne zaman denir?
Hükmün kesinleşmesinden sonra kişi sanık sıfatını yitirir ve kesinleşen mahkûmiyet hükmü bulunması hâlinde hükümlü olarak anılır. Bu aşamada artık infaz hukuku kuralları uygulanır.
Mağdur, şikâyetçi ve katılan arasındaki fark nedir?
Mağdur, suçtan zarar gören kişidir. Şikâyetçi, soruşturma yapılmasını talep eden kişidir. Katılan ise kovuşturma aşamasında usulüne uygun talepte bulunarak davaya katılan ve bu yolla kanun yoluna başvurma yetkisi de kazanan kişidir.
Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Mustafa Şahin, Adıyaman Barosu’na kayıtlı olarak ceza hukuku alanında da faaliyet göstermektedir. Dosyaların hangi aşamada bulunduğunun tespiti ve o aşamaya özgü imkânların zamanında kullanılması gibi hususlara özen gösterilmektedir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
