Kısa cevap: Şüpheli veya sanık bu müdafiye ücret ödemez; ücret, Adalet Bakanlığının belirlediği tarife uyarınca Devlet tarafından karşılanır. Daha az bilinen ve asıl önemli olan nokta şudur: mahkûmiyet hâlinde dahi, zorunlu müdafi için ödenen avukatlık ücreti sanığa yargılama gideri olarak yükletilemez. Yargıtay, görevlendirmenin yasal zorunluluğa dayanması nedeniyle bu tutarın sanıktan tahsil edilemeyeceğini istikrarlı biçimde kabul etmekte; aksi uygulamayı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/3-c‘ye aykırı bulmaktadır.
Bu nedenle “ücretsiz ama sonunda bana fatura edilir” biçimindeki yaygın endişe, zorunlu müdafilik kapsamındaki dosyalar bakımından yerinde değildir. Aşağıda hem bu kural hem de dosyanın zorunlu müdafilik kapsamına girip girmediğinin nasıl belirlendiği, mevzuat ve Yargıtay kararları üzerinden anlatılmaktadır.
Dosyanızın bu kapsama girip girmediğinin tespiti için iletişime geçebilirsiniz.
Yargılama Gideri Nedir, Neyi Kapsar?
Ceza Muhakemesi Kanunu m.324/1, yargılama giderlerini şöyle tanımlar: harçlar ve tarifesine göre ödenmesi gereken avukatlık ücretleri ile soruşturma ve kovuşturma evrelerinde yargılamanın yürütülmesi amacıyla Devlet Hazinesinden yapılan her türlü harcamalar ve taraflarca yapılan ödemeler. Maddenin ikinci fıkrası uyarınca hüküm ve kararda bu giderlerin kimlere yükletileceği gösterilir.
İlk bakışta “Hazineden yapılan her türlü harcama” ifadesi, zorunlu müdafiye ödenen ücretin de sanığa yükletilebileceği izlenimini verir. Yargıtay uygulaması ise bu sonuca varmamaktadır; çünkü burada söz konusu olan, sanığın tercihiyle doğmuş bir gider değil, kanunun mahkemeye yüklediği bir yükümlülüğün sonucudur.
Maddenin bir başka fıkrası da aynı mantığı doğrular: m.324/5 uyarınca Türkçe bilmeyen ya da engelli olan şüpheli, sanık, mağdur veya tanık için görevlendirilen tercümanın giderleri yargılama gideri sayılmaz ve bu giderler Devlet Hazinesince karşılanır. Kanun, savunmanın anlaşılabilmesi için zorunlu olan masrafları kişiye yüklememe yönünde açık bir tercih ortaya koymuştur.
Karşılaştırma
Yargıtay Kararları Ne Diyor?
Zorunlu müdafi ücreti sanığa yükletilemez. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 22.11.2022 tarihli, 2022/9133 E., 2022/19407 K. sayılı kararında; kovuşturma aşamasında sanığın talebi üzerine baroya yazı yazılarak avukat görevlendirilmiş olmasına karşın, isnat edilen suçun alt sınırının beş yıldan fazla olması nedeniyle müdafi atanmasının zorunlu olduğu belirtilmiş ve zorunlu müdafi için ödenen avukatlık ücretinin sanığa yargılama gideri olarak yükletilemeyeceği gözetilmemesi hukuka aykırı bulunmuştur. Karar, hüküm fıkrasından ilgili ibare çıkarılarak bu giderin Hazine üzerinde bırakılması suretiyle düzeltilerek onanmıştır.
Dayanak Sözleşme hükmüdür. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 13.11.2018 tarihli, 2016/9619 E., 2018/13345 K. sayılı kararında; suça sürüklenen çocuk için CMK m.150/2 uyarınca görevlendirilen zorunlu müdafiye ödenen 294,00 TL’nin, dosyadaki bilgilerden mali olanaklardan yoksun olduğu anlaşılan çocuğa yargılama gideri olarak yükletilmesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6/3-c maddesindeki düzenlemeye açıkça aykırı bulunmuş; bu tutar, tahsiline karar verilen yargılama giderinden düşülmüştür.
Bu iki karar, uygulamanın yönünü nettir biçimde göstermektedir: belirleyici olan sanığın talep etmiş olup olmaması değil, dosyanın zorunlu müdafilik kapsamına girip girmediğidir. Mevzuat ve kararlar Yargı PRO üzerinden tam metinden doğrulanmıştır.
Kapsam değerlendirmesi için destek alabilirsiniz.
Beş Yıllık Sınır Nasıl Hesaplanıyor? (İçtihat Değişikliği)
CMK m.150/3, zorunlu müdafiliği alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarla sınırlamıştır. Uzun süre bu sınırın hesabında yalnızca temel cezanın dikkate alınacağı kabul edilmekteydi.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 14.10.2021 tarihli, 2021/35 E., 2021/473 K. sayılı kararıyla bu yorum değiştirilmiştir. Karara göre, dava zamanaşımı sürelerinin hesabında daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâllerin dikkate alınması karşısında, adalet ve eşitlik ilkeleri gereği aynı hâllerin zorunlu müdafi tayininde de gözetilmesi gerekir; bir suçun temel şekli ile nitelikli şekillerinin aynı suç sayılacağı ilkesi de bunu destekler. Somut olayda gece vakti nitelikli hırsızlık suçunda, nitelikli hâl nedeniyle alt sınırın beş yılı aşması dikkate alınarak sanıklara istemleri olup olmadığına bakılmaksızın müdafi atanması gerektiği sonucuna varılmıştır.
Aynı karar, zorunlu müdafilik hâllerinin de tam listesini vermektedir: m.150/2 (çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul, sağır ve dilsiz), m.150/3 (alt sınırı beş yıldan fazla hapis), m.74/2 (kusur yeteneğinin araştırılması için gözlem altına alma), m.101/3 (tutuklama talebiyle mahkemeye sevk), m.204/1 (davranışları nedeniyle duruşmanın düzenini tehlikeye sokan sanığın yokluğunda duruşma) ve m.247/4 (kaçak sanık hakkında duruşma). Bu hâllerde şüpheli veya sanık açıkça müdafi istemediğini beyan etse bile görevlendirme yapılır.
Kararın bir başka yararlı tespiti de şudur: suçun niteliği değişip alt sınır beş yıldan az hâle gelirse müdafinin görevi kendiliğinden sona ermez; sanık yararlanmak istemediğini beyan ederse yargılamaya müdafi katılımı olmaksızın devam edilir, sürdürmek isterse görev ihtiyari müdafilik kapsamında devam eder. Aynı kararda, içtihat değişikliklerinin kural olarak geriye yürümediği ve yorum farklılığı nedeniyle içtihadın değişmesinin olağanüstü kanun yollarına başvuru sebebi oluşturmadığı da belirtilmiştir.
Süreç
GÖREVLENDİRMEDEN ÜCRETE SÜREÇ
Üç Pratik Not
Birincisi, görevlendirilen müdafi ile vekâletname ilişkisi kurulmaz. Müdafinin yetkisi kanundan ve baro görevlendirmesinden doğar. Kendi seçeceğiniz bir avukatla çalışmaya karar verirseniz vekâletname düzenlenir ve görevlendirilen müdafinin görevi sona erer. Tersi de mümkündür: vekâletname ile görev yapan avukatın görevi sona erdiğinde ve dosya zorunlu müdafilik kapsamındaysa yeniden görevlendirme istenir.
İkincisi, hükümdeki gider kalemi kontrol edilmelidir. Uygulamada zorunlu müdafi ücretinin sehven yargılama giderine dâhil edildiği görülebilmektedir. Yukarıdaki kararlar bu tür hükümlerin düzeltildiğini göstermektedir; bu nedenle gerekçeli karar tebliğ edildiğinde gider kaleminin içeriği ayrıca incelenmelidir.
Üçüncüsü, bu müdafiler diğerleriyle aynı yetki ve yükümlülüklere sahiptir. Görevlendirme yoluyla atanan müdafi de dosyayı inceleme, ifade ve sorguda hazır bulunma, delil toplanmasını talep etme ve kanun yollarına başvurma yetkilerini kullanır. CMK m.261 uyarınca avukat, müdafiliğini veya vekilliğini üstlendiği kişilerin açık arzusuna aykırı olmamak şartıyla kanun yollarına başvurabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
CMK kapsamında görevlendirilen müdafi, şüpheli veya sanık bakımından ücretsizdir ve ücret Devlet tarafından karşılanır. Zorunlu müdafilik kapsamına giren dosyalarda bu tutar, mahkûmiyet hâlinde dahi sanığa yargılama gideri olarak yükletilemez; Yargıtay bu yönde verilen hükümleri düzeltmektedir. Dosyanın kapsama girip girmediği belirlenirken, Ceza Genel Kurulunun 2021 tarihli kararı uyarınca nitelikli hâller de beş yıllık sınırın hesabına dâhil edilir. Gerekçeli karar elinize geçtiğinde gider kalemini kontrol etmek, basit ama etkili bir adımdır.
İlgili Diğer Yazılarımız
Zorunlu müdafilik hâlleri ve müdafisiz ifadenin delil değeri için Avukat tutmadan kendinizi savunabilir misiniz?, maddi imkân konusunda Adli yardımdan kimler yararlanabilir?, ücret belirlenmesi için Ceza avukatı ücreti nasıl belirlenir?, ifade aşaması için Karakolda ifade verirken avukat şart mı? yazılarımızı inceleyebilirsiniz. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun güncel tam metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden okunabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
CMK kapsamında görevlendirilen müdafiye ücret ödenir mi?
Şüpheli veya sanık bu müdafiye ücret ödemez. Müdafiye ödenecek ücret, Adalet Bakanlığının belirlediği tarife uyarınca Devlet tarafından karşılanır; ödeme müdafiye yapılır, şüpheli veya sanıktan tahsil edilmez.
Mahkûm olursam bu ücret benden alınır mı?
Zorunlu müdafilik kapsamına giren dosyalarda alınmaz. Yargıtay kararlarında, görevlendirmenin yasal zorunluluğa dayandığı gerekçesiyle zorunlu müdafi için ödenen avukatlık ücretinin sanığa yargılama gideri olarak yükletilemeyeceği istikrarlı biçimde belirtilmektedir.
Bu kuralın dayanağı nedir?
Yargıtay 2. Ceza Dairesi 13.11.2018 tarihli kararında, maddi olanaklardan yoksun olduğu anlaşılan kişiye zorunlu müdafi ücretinin yükletilmesini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6/3-c maddesine açıkça aykırı bulmuş ve bu tutarı yargılama giderinden düşmüştür.
Dosyam zorunlu müdafilik kapsamında mı?
Ceza Muhakemesi Kanunu m.150/2 uyarınca çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz olma hâlleri ile m.150/3 uyarınca alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar bu kapsamdadır. Bunların dışında m.74/2, m.101/3, m.204/1 ve m.247/4 hâlleri de zorunlu müdafilik doğurur.
Beş yıllık sınır hesaplanırken nitelikli hâller dikkate alınır mı?
Yargıtay Ceza Genel Kurulu 14.10.2021 tarihli kararıyla içtihadını değiştirerek, suçun nitelikli hâlleri ile cezada belirli oranda artırım öngören hâllerin de beş yıllık sınırın belirlenmesinde esas alınması gerektiğini kabul etmiştir.
Suçun niteliği değişirse müdafinin görevi biter mi?
Aynı kararda belirtildiği üzere, suç niteliğinin değişmesi sebebiyle alt sınır beş yıldan az hâle gelirse müdafinin görevi kendiliğinden sona ermez. Sanık bu müdafiden yararlanmak istemediğini beyan ederse yargılamaya müdafi katılımı olmaksızın devam edilir; sürdürmek isterse görev ihtiyari müdafilik olarak devam eder.
Görevlendirilen müdafiye vekâletname vermem gerekir mi?
Hayır. Görevlendirme baro tarafından yapılır ve müdafinin yetkisi kanundan doğar. Kendi seçeceğiniz bir avukatla çalışmak isterseniz vekâletname düzenlenir; bu durumda görevlendirilen müdafinin görevi sona erer.
Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Mustafa Şahin, Adıyaman Barosu’na kayıtlı olarak ceza hukuku alanında da faaliyet göstermektedir. Dosyalarda zorunlu müdafilik koşullarının baştan belirlenmesi ve hükümdeki yargılama gideri kaleminin denetlenmesi gibi hususlara özen gösterilmektedir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
