Kısa cevap: Türk hukukunda çocukların ceza sorumluluğu üç yaş grubuna ayrılmıştır (TCK m.31). 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; haklarında kovuşturma yapılamaz, yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanır. 12-15 yaş grubunda algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneği yoksa sorumluluk doğmaz; varsa ceza indirilerek uygulanır ve diğer cezalarda hapis 7 yılı aşamaz. 15-18 yaş grubunda sorumluluk vardır ancak cezalar indirilir ve diğer cezalarda hapis 12 yılı aşamaz. Çocuklar için müdafi zorunludur ve yargılama kural olarak çocuk mahkemelerinde yapılır.
Çocuk ceza hukukunun temel yaklaşımı cezalandırmak değil, korumak ve yeniden topluma kazandırmaktır. Kanun, çocuğu “sanık” değil “suça sürüklenen çocuk” olarak adlandırarak bu bakış açısını daha en baştan ortaya koyar.
Çocuğunuz hakkında bir soruşturma başladıysa ifade alınmadan önce iletişime geçebilirsiniz.
Çocuk Ceza Hukukunun Yaklaşımı
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, çocuklara ilişkin işlemlerde çocuğun yüksek yararının gözetilmesini temel ilke olarak benimsemiştir. Bu yaklaşım terminolojiden başlar: hakkında soruşturma yürütülen çocuk “şüpheli” veya “sanık” değil, suça sürüklenen çocuk olarak anılır. Bu adlandırma, çocuğun içinde bulunduğu koşulların fiilin oluşumundaki payını kabul eden bir bakışın ifadesidir.
Kanun, çocuğun yargılama sürecinden olabildiğince az zarar görmesi için bir dizi güvence öngörmüştür: duruşmaların kapalı yapılması, çocuğun kimliğinin ve olaya ilişkin bilgilerin yayımlanmaması, çocuğa özgü ayrı yargılama makamları ve mümkün olduğunca tutuklama yerine alternatif tedbirlerin tercih edilmesi. Amaç, çocuğu damgalanmaktan korumak ve eğitim ile aile bağlarının sürmesini sağlamaktır.
Yaş Gruplarına Göre Ceza Sorumluluğu
Soruşturma ve Kovuşturma Süreci
SUÇA SÜRÜKLENEN ÇOCUK DOSYASINDA SÜREÇ
Algılama Yeteneği ve Sosyal İnceleme Raporu
12-15 yaş grubundaki çocuklar bakımından dosyanın kaderini belirleyen soru şudur: çocuk, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabiliyor ve davranışlarını yönlendirme yeteneğine sahip miydi? Bu yetenek bulunmuyorsa ceza verilmez; çocuk hakkında yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmedilir.
Bu değerlendirme sezgisel olarak değil, uzman raporlarıyla yapılır. Çocuğun gelişim düzeyi, eğitim durumu, aile ortamı, arkadaş çevresi ve varsa sağlık geçmişi incelenir. Sosyal inceleme raporu bu aşamanın merkezindedir. Rapor, yalnızca algılama yeteneğinin tespitine değil, hangi koruyucu ve destekleyici tedbirlerin çocuğun yararına olacağının belirlenmesine de esas oluşturur.
12-15 yaş grubunda sosyal inceleme raporunun alınması özel bir önem taşır. 15-18 yaş grubunda ise rapor alınmaması hâlinde mahkemenin bu tercihini gerekçelendirmesi beklenir. Savunma bakımından, raporun eksik ya da yüzeysel hazırlandığı düşünülüyorsa ek rapor veya yeniden inceleme talep edilmesi, dosyanın seyrini değiştirebilecek bir adımdır.
Raporun kapsamlı hazırlanması ve gerektiğinde itiraz edilmesi için destek alabilirsiniz.
Koruyucu ve Destekleyici Tedbirler
5395 sayılı Kanun, çocuk hakkında cezaya başvurmadan önce koruyucu ve destekleyici tedbirleri öne çıkarır. Bu tedbirler, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya ve eğitimini sürdürmesine yöneliktir. Kanunda öngörülen tedbirler genel olarak şu alanlarda toplanır:
- Danışmanlık tedbiri: Çocuğun bakımından sorumlu kişilere ve çocuğa rehberlik sağlanması.
- Eğitim tedbiri: Çocuğun bir eğitim kurumuna devamının sağlanması veya meslek edinmesine yönelik kurslara yönlendirilmesi.
- Bakım tedbiri: Bakımından sorumlu kimsenin bulunmaması hâlinde çocuğun bakımının üstlenilmesi.
- Sağlık tedbiri: Çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunmasına yönelik tedavi ve rehabilitasyon.
- Barınma tedbiri: Barınma yeri olmayan çocuğa uygun barınma imkânı sağlanması.
Bu tedbirler, ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar bakımından tek başına uygulanabileceği gibi, sorumluluğu bulunan çocuklar bakımından da yargılama süreciyle birlikte gündeme gelebilir. Ayrıca çocuklar bakımından tutuklama son çare olarak öngörülmüştür; adli kontrol gibi alternatif tedbirlerin öncelikle değerlendirilmesi beklenir.
Sonuç ve Değerlendirme
Suça sürüklenen çocuk dosyalarında belirleyici olan üç nokta; fiil tarihindeki yaşın doğru tespiti, 12-15 yaş grubunda algılama yeteneğinin uzman raporlarıyla değerlendirilmesi ve koruyucu-destekleyici tedbirlerin ceza yerine öncelikli olarak gündeme getirilmesidir. Çocuk ceza hukukunun amacı, çocuğu cezalandırmaktan çok onu koruyucu bir çerçeveye kavuşturmak olduğundan, savunmanın da bu eksende kurulması hem çocuğun yararına hem de kanunun ruhuna uygundur. Sürecin en başından itibaren müdafi desteğinin sağlanması ve ailenin sürece dâhil edilmesi, çocuğun bu dönemi en az zararla atlatmasında belirleyici olur.
Ceza Hukukuyla İlgili Diğer Yazılarımız
Ceza yargılamasının genel çerçevesi için Kahta ceza avukatı yazımızı, ifade ve gözaltı aşamasındaki haklar için Kahta gözaltı ve şüpheli hakları avukatı yazımızı, tutuklama kararına itiraz için Kahta tutuklama itiraz avukatı yazımızı, uzlaştırma yolu için Kahta uzlaştırma avukatı yazımızı inceleyebilirsiniz. Çocuk Koruma Kanunu’nun güncel tam metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaç yaşındaki çocuğun ceza sorumluluğu vardır?
TCK m.31 uyarınca fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; bu çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz, yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
12-15 yaş grubundaki çocuklar için kural nedir?
Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış çocuklarda, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya davranışlarını yönlendirme yeteneği yoksa ceza sorumluluğu bulunmaz. Bu yetenek varsa cezada önemli indirimler uygulanır.
12-15 yaş grubunda indirim oranları nedir?
Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren fiillerde on iki yıldan on beş yıla, müebbet hapis cezasını gerektiren fiillerde dokuz yıldan on bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezalar yarı oranında indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası yedi yıldan fazla olamaz.
15-18 yaş grubunda indirim oranları nedir?
Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren fiillerde on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis cezasını gerektiren fiillerde on iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezalar üçte bir oranında indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası on iki yıldan fazla olamaz.
Çocuk için müdafi zorunlu mudur?
Evet. Çocuklar bakımından müdafi görevlendirilmesi zorunludur; çocuğun müdafi talebi olmasa dahi baro tarafından müdafi atanır. Ayrıca çocuğun ifadesi ve sorgusu sırasında müdafi ile kanuni temsilcisinin hazır bulunmasına ilişkin güvenceler uygulanır.
Çocuklar hangi mahkemede yargılanır?
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu uyarınca kural olarak çocuk mahkemeleri görevlidir; ağır cezalık fiillerde çocuk ağır ceza mahkemesi görev yapar. Çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla genel mahkemeler görevlendirilir.
Sosyal inceleme raporu nedir?
Çocuğun içinde bulunduğu aile, eğitim ve sosyal koşulları ile fiilin nedenlerini değerlendiren uzman raporudur. On iki-on beş yaş grubunda algılama yeteneğinin tespiti bakımından özel önem taşır; on beş-on sekiz yaş grubunda rapor alınmaması hâlinde mahkemenin gerekçe göstermesi beklenir.
Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Mustafa Şahin, Adıyaman Barosu’na kayıtlı olarak Adıyaman ve Kahta merkezli çalışmalarında çocuk ceza hukuku alanında da faaliyet göstermektedir. Suça sürüklenen çocuk dosyalarında yaş tespitinin denetlenmesi, sosyal inceleme raporunun takibi ve koruyucu-destekleyici tedbirlerin gündeme getirilmesi gibi sürecin seyrini etkileyen aşamalara özen gösterilmektedir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
